Biofit

GABA: hvað segja rannsóknir?

Hlutlaus yfirferð yfir GABA sem fæðubótarefni: hvað efnið er, staða þess innan evrópskra reglna, hvað litlar rannsóknir sýna um slökun og svefn, og hin óleysta spurning hvort GABA úr fæðubót komist yfir blóð-heilaþröskuldinn.

Fræðslugrein — ekki læknisráð. Fæðubótarefni koma ekki í stað fjölbreytts mataræðis.

Hvað er GABA?

GABA (gamma-amínósmjörsýra) er helsta hamlandi (inhibitory) taugaboðefni miðtaugakerfisins. Hlutverk þess er að draga úr virkni taugafrumna og viðhalda jafnvægi milli örvandi og hamlandi boða í heilanum. Líkaminn framleiðir GABA sjálfur úr amínósýrunni glútamati. Utan taugakerfisins myndast GABA einnig við gerjun — til dæmis af ákveðnum mjólkursýrugerlum — og það er meðal annars að finna í gerjuðum matvælum. Sem fæðubótarefni er GABA yfirleitt framleitt með gerjun og selt í hylkjum eða dufti.

Hvað má segja samkvæmt evrópskum reglum?

Matvælaöryggisstofnun Evrópu (EFSA) hefur metið heilsufullyrðingu sem tengdi GABA við eðlilega vitræna starfsemi (ID 1768). Í áliti frá 2009 komst sérfræðinganefnd EFSA að þeirri niðurstöðu að ekki hefði verið sýnt fram á orsakasamband milli neyslu GABA og viðhalds eðlilegrar vitrænnar starfsemi. Engin heilsufullyrðing um GABA hefur verið samþykkt til notkunar innan Evrópusambandsins. Í reynd þýðir þetta að ekki má fullyrða á umbúðum eða í markaðssetningu að GABA bæti svefn, dragi úr streitu eða hafi önnur tiltekin heilsufarsáhrif.

Hvað sýna rannsóknir?

Gögnin eru takmörkuð og óviss. Kerfisbundin yfirferð sem birtist í Frontiers in Neuroscience árið 2020 fór yfir rannsóknir á GABA um munn og streitu og svefn. Höfundar töldu að vísbendingar um streitulosandi áhrif væru takmarkaðar og vísbendingar um svefnáhrif enn takmarkaðri. Flestar rannsóknirnar voru litlar (frá um sjö upp í rúmlega sextíu þátttakendur), aðferðafræðin var ólík milli rannsókna og meirihluti þeirra var unninn af aðilum tengdum framleiðendum. Sumar rannsóknir hafa mælt breytingar á heilariti (EEG) eftir inntöku GABA — til dæmis aukningu á alfa-bylgjum og minnkun á beta-bylgjum, sem stundum er túlkað sem merki um slökun — en slíkar mælingar segja ekki til um klínískan ávinning.

Stærsta óvissan snýr að því hvort GABA úr fæðubót komist yfir blóð-heilaþröskuldinn. Lengi var talið að það gæti það ekki. Nýrri athuganir benda til að lítið magn kunni að komast yfir í dýrum um sérstaka flutningspróteina, en eins og fram kemur bæði í yfirferðinni frá 2020 og í yfirlitsgrein í Clocks & Sleep (2023) liggja engin gögn fyrir um gegndræpi blóð-heilaþröskuldsins fyrir GABA í mönnum. Því er sett fram sú tilgáta að hugsanleg áhrif verði fremur til á útlægum slóðum — í garnataugakerfinu (enteric nervous system) og um flökkutaugina (vagus) sem hluti af svokölluðum garna-heila-ási — frekar en með beinni verkun í heila. Þtta er enn tilgáta sem á eftir að staðfesta.

Öryggi

GABA er almennt talið hafa væga öryggisstöðu í þeim skömmtum sem seldir eru, og dýrarannsóknir hafa ekki sýnt eituráhrif jafnvel við háa skammta. Í mönnum hefur verið lýst tímabundnum og vægum áhrifum, einkum í stærri skömmtum, svo sem náladofa (tingling) og andþyngslum eða mæði. Þar sem GABA hefur í einhverjum rannsóknum tengst lækkun blóðþrýstings ættu þeir sem taka blóðþrýstingslækkandi lyf að sýna varúð. Barnshafandi og mjólkandi konur, börn og fólk á lyfjum sem verka á taugakerfið ættu að ráðfæra sig við heilbrigðisstarfsmann áður en GABA er tekið, enda eru öryggisgögn fyrir þá hópa ófullnægjandi.

Hvernig er GABA tekið?

Í rannsóknum hafa skammtar verið breytilegir, oft á bilinu um 100–300 mg á dag, en einnig hærri í sumum tilvikum. Ekki er til staðfestur „virkur" skammtur, enda liggur ekki fyrir traust orsakasamband við tiltekin áhrif. GABA er venjulega tekið um munn í hylkjum eða dufti. Þar sem hvorki er samræmi um skammta né sannreynd áhrif er skynsamlegt að fara varlega, byrja í lágum skammti og líta ekki á GABA sem meðferð við svefn- eða kvíðavanda.

Heimildir

  1. Hepsomali P, o.fl. (2020). Effects of oral GABA on stress and sleep: a systematic review. Frontiers in Neuroscience. https://www.frontiersin.org/journals/neuroscience/articles/10.3389/fnins.2020.00923/full
  2. GABA and sleep (yfirlit, 2023). Clocks & Sleep. https://www.mdpi.com/1661-3821/4/2/15
  3. EFSA NDA Panel (2009). GABA and cognitive function (ID 1768). EFSA Journal. https://doi.org/10.2903/j.efsa.2009.1274
  4. McGill Office for Science and Society — GABA supplements. https://www.mcgill.ca/oss/article/health/gaba-supplements-glorious-gimmicky-or-just-garbage