Alfa-lípósýra (ALA): hvað segja rannsóknir?

Fræðslugrein — ekki læknisráð. Fæðubótarefni koma ekki í stað fjölbreytts mataræðis.

Hvað er alfa-lípósýra?

Alfa-lípósýra (ALA, á ensku alpha lipoic acid, einnig nefnd thioctic acid) er brennisteinssamband sem líkaminn framleiðir sjálfur í litlu magni. Hún gegnir hlutverki sem hjálparþáttur (cofactor) fyrir tiltekin ensím í hvatberum og tekur þátt í orkuefnaskiptum þar sem næringarefni eru brotin niður í orku. ALA er oft lýst sem andoxunarefni og er sérstök að því leyti að hún er bæði fitu- og vatnsleysanleg, sem þýðir að hún getur verið virk í ólíkum hlutum frumunnar.

Efnið er til í tveimur speglamyndum: R-formi, sem er náttúrulega formið sem líkaminn myndar, og S-formi, sem verður til við efnasmíði. Mörg fæðubótarefni innihalda blöndu beggja forma (racemísk blanda). Í litlu magni finnst ALA einnig í fæðu, meðal annars í kjöti og sumu grænmeti.

Hvað má segja samkvæmt evrópskum reglum?

Í Evrópu eru heilsufullyrðingar um fæðubótarefni háðar mati Matvælaöryggisstofnunar Evrópu (EFSA). Fyrir alfa-lípósýru hafa engar heilsufullyrðingar verið samþykktar. EFSA mat árið 2011 fullyrðingar um „verndun taugakerfis" og „aukið insúlínnæmi" og komst að þeirri niðurstöðu að ekki hefði verið sýnt fram á orsakasamband milli neyslu ALA og þessara áhrifa. Sömuleiðis hafnaði EFSA árið 2010 fullyrðingum tengdum vernd líkamsfitu gegn oxun, eðlilegu kólesteróli og eðlilegum blóðsykri.

Í reynd þýðir þetta að ekki má markaðssetja alfa-lípósýru með loforðum um tiltekin heilsuáhrif innan EES.

Hvað sýna rannsóknir?

Sykursýkis-taugakvilli er það svið þar sem gögnin eru sterkust. Röð þýskra rannsókna (meðal annars ALADIN-rannsóknirnar) og safngreiningar hafa skoðað ALA gegn einkennum taugaskemmda hjá fólki með sykursýki. Safngreining Ziegler og félaga (2004) benti til að 600 mg af ALA gefið í æð yfir þrjár vikur gæti dregið úr einkennum eins og verkjum og dofa. Nýrri safngreining (2023) á ALA um munn fann hagstæð áhrif á einkennaskor, en áhrif á hlutlæga mælikvarða eins og taugaleiðni voru minni eða óljós. Þessar niðurstöður eru áhugaverðar en gæði og lengd rannsókna eru misjöfn.

Blóðsykur og insúlínnæmi hafa verið könnuð í smærri rannsóknum með misvísandi niðurstöðum. Eins og fram kom hér að ofan taldi EFSA gögnin ekki nægja til að staðfesta áhrif á blóðsykurstjórn eða insúlínnæmi.

Þyngd og andoxun eru svið þar sem sumar rannsóknir hafa gefið vísbendingar um lítilsháttar áhrif, en niðurstöður eru ósamkvæmar, rannsóknahópar oft litlir og margar rannsóknir stuttar. Því er varhugavert að draga sterkar ályktanir.

Almennt einkennast rannsóknir á ALA af breytileika í skömmtum, gjafarleið (æð eða munn) og gæðum, sem takmarkar hversu afgerandi ályktanir má draga.

Öryggi

Alfa-lípósýra hefur almennt verið vel þoluð í rannsóknum, en nokkur atriði er rétt að hafa í huga. EFSA birti árið 2021 álit um mögulegt samband milli ALA og sjaldgæfs ástands sem nefnist insúlín-sjálfsofnæmisheilkenni (insulin autoimmune syndrome), sem getur valdið blóðsykursfalli; áhættan virðist tengd erfðaþáttum og hærri skömmtum. Þar sem ALA getur haft áhrif á blóðsykur gæti fólk sem tekur sykursýkislyf verið í aukinni hættu á of lágum blóðsykri. Algengari, vægari kvartanir eru meltingaróþægindi. Þungaðar konur, konur með barn á brjósti og fólk á lyfjameðferð ættu að ráðfæra sig við lækni eða lyfjafræðing áður en notkun hefst.

Hvernig er alfa-lípósýra tekin?

Í rannsóknum um munn hafa skammtar oft verið á bilinu um 300–600 mg á dag, en hærri skammtar hafa einnig verið notaðir í tilteknum rannsóknum. Rétt er að árétta að ekki er til opinberlega staðfestur „virkur" skammtur og engar samþykktar heilsufullyrðingar liggja fyrir. Fylgja ætti leiðbeiningum á umbúðum og leita ráða hjá fagfólki þegar við á.

Heimildir

1. EFSA NDA Panel (2011). Alpha-lipoic acid and protection of nervous system / insulin sensitivity claims. EFSA Journal. https://www.efsa.europa.eu/en/efsajournal/pub/2202
2. EFSA NDA Panel (2010). Alpha-lipoic acid related health claims. EFSA Journal. https://www.efsa.europa.eu/en/efsajournal/pub/1474
3. EFSA (2021). Assessment of alpha-lipoic acid and insulin autoimmune syndrome. EFSA Journal. https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.2903/j.efsa.2021.6577
4. Ziegler D, o.fl. (2004). Treatment of symptomatic diabetic polyneuropathy with the antioxidant alpha-lipoic acid: a meta-analysis. Diabetic Medicine. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14984445/
5. Meta-analysis of oral alpha-lipoic acid in diabetic peripheral neuropathy (2023). Nutrients 15(16):3634. https://www.mdpi.com/2072-6643/15/16/3634