Fræðslugrein — ekki læknisráð. Fæðubótarefni koma ekki í stað fjölbreytts mataræðis.
Hvað er Tongkat Ali?
Tongkat Ali er jurt (Eurycoma longifolia) sem vex í regnskógum Suðaustur-Asíu, einkum í Malasíu, Indónesíu og Víetnam. Rótin hefur lengi verið notuð í hefðbundnum lækningum svæðisins. Í rótinni finnast meðal annars svokölluð quassínóíð, þar sem efnið eurycomanone er oft talið eitt af helstu virku efnunum. Í fæðubótarefnum er algengt að sjá stöðluð þykkni úr rótinni, til dæmis vörumerkið LJ100 eða Physta, þar sem reynt er að tryggja tiltekið magn virkra efna í hverjum skammti. Rétt er að hafa í huga að styrkur og gæði þykkna geta verið mjög breytileg milli framleiðenda.
Hvað má segja samkvæmt evrópskum reglum?
Matvælaöryggisstofnun Evrópu (EFSA) hefur ekki samþykkt neinar heilsufullyrðingar fyrir Tongkat Ali. Það þýðir að óheimilt er að fullyrða á umbúðum eða í markaðssetningu innan EES — þar með talið á Íslandi — að efnið auki testósterón, bæti kynhvöt, dragi úr streitu eða hafi önnur tiltekin heilsuáhrif. Þá er staða efnisins sem hefðbundins matvælis (novel food) óljós: árið 2021 mat EFSA öryggi eins rótarþykknis sem nýfæðis og komst að þeirri niðurstöðu að öryggi þess yrði ekki staðfest, meðal annars vegna vísbendinga um mögulega erfðaefnisskaða (genotoxicity) í tilraunum. Þtta á við um það tiltekna þykkni sem sótt var um, en undirstrikar að efnið er ekki sjálfkrafa viðurkennt til sölu sem matvæli innan ESB/EES.
Hvað sýna rannsóknir?
Gögnin eru takmörkuð og af blönduðum gæðum. Nokkrar litlar slembiraðaðar samanburðarrannsóknir (RCT) hafa skoðað áhrif á testósterón, kynheilsu og streitu. Kerfisbundin samantekt og safngreining frá 2022 (fimm RCT, samtals um 232 þátttakendur) fann tölfræðilega marktæka hækkun heildartestósteróns hjá körlum sem tóku E. longifolia, einkum hjá þeim sem höfðu lágt gildi fyrir. Höfundar bentu þó á verulega misleitni milli rannsókna, litlar úrtaksstærðir, mismunandi skammta og merki um birtingarskekkju, sem takmarkar áreiðanleika niðurstadnanna. Í fjölsetra rannsókn á eldri körlum með lágt testósterón hækkaði 200 mg af stöðluðu þykkni testósterón og bætti þreytu- og lífsgæðaskor á 12 vikum. Í annarri rannsókn á fólki undir hóflegu álagi tengdist 200 mg á dag lækkuðu kortísóli og hærra testósteróni ásamt bættri skapgerð. Áhrif á íþróttaárangur, vöðvamassa og styrk eru hins vegar illa staðfest og ekki hægt að draga traustar ályktanir af fyrirliggjandi gögnum.
Öryggi
Í skammtímarannsóknum hafa alvarlegar aukaverkanir verið sjaldgæfar, en langtímaöryggi hjá heilbrigðu fólki er lítt rannsakað. Tvö atriði kalla á varúð. Í fyrsta lagi eru gæði vara misjöfn: greiningar hafa sýnt að ekki öll þykkni innihalda það magn virkra efna sem gefið er upp, og sögulega hafa mælst tilvik um mengun, meðal annars þungmálma, í sumum jurtavörum frá svæðinu. Í öðru lagi geta hugsanlegar milliverkanir við lyf ekki verið útilokaðar, til dæmis við lyf sem hafa áhrif á blóðsykur, blóðþynningu eða hormónabúskap. Barnshafandi og mjólkandi konur ættu að forðast efnið. Þeir sem taka lyf eða eru með undirliggjandi sjúkdóma ættu að ráðfæra sig við lækni áður en efnið er notað.
Hvernig er Tongkat Ali tekið?
Í rannsóknum hefur oftast verið notað staðlað rótarþykkni í skömmtum um 200–400 mg á dag, gjarnan tekið að morgni. Vert er að árétta að ekki er til viðurkenndur „öruggur" eða „virkur" skammtur samkvæmt evrópskum reglum, og að meira magn þýðir ekki endilega meiri ávinning. Ef fólk kýs að prófa efnið er skynsamlegt að velja vörur frá framleiðendum sem birta upplýsingar um stöðlun og óháðar gæðaprófanir.
Heimildir
- EFSA (2021). Safety of Eurycoma longifolia (Tongkat Ali) root extract as a novel food. EFSA Journal. https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.2903/j.efsa.2021.6937
- Kerfisbundin samantekt og safngreining (2022). Medicina 58(8):1047. https://www.mdpi.com/1648-9144/58/8/1047
- Eldri karlar með lágt testósterón (2021). Food & Nutrition Research. https://foodandnutritionresearch.net/index.php/fnr/article/view/5647
- Talbott SM, o.fl. (2013). Eurycoma longifolia, streituhormón og skap. J Int Soc Sports Nutr. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3669033
