Fræðslugrein — ekki læknisráð. Fæðubótarefni koma ekki í stað fjölbreytts mataræðis.
Hvað er N-asetýlsýstein?
N-asetýlsýstein (NAC, e. N-acetyl cysteine) er asetýlað form amínósýrunnar systeins. Í líkamanum getur NAC breyst í systein, sem er ein af þremur byggingareiningum glútaþíons — eins helsta andoxunarefnis frumna. Af þessum sökum er NAC oft lýst sem „forvera“ glútaþíons og systeins. Rétt er að hafa í huga að NAC hefur tvíþætta stöðu: það er bæði selt sem fæðubótarefni í sumum löndum og notað sem skráð lyf í heilbrigðiskerfinu, meðal annars sem slímlosandi efni og sem móteitur við parasetamól- (asetamínófen-) eitrun. Sú læknisfræðilega notkun er meðferð undir eftirliti fagfólks en ekki fæðubótarnotkun.
Hvað má segja samkvæmt evrópskum reglum?
Á Evrópska efnahagssvæðinu má aðeins nota heilsufullyrðingar sem hafa verið metnar og heimilaðar. NAC hefur engar samþykktar heilsufullyrðingar sem fæðubótarefni. Evrópska matvælaöryggisstofnunin (EFSA) hefur áður talið að notkun NAC í almennum matvælum væri ekki ásættanleg, meðal annars vegna þess að skammtar nálguðust lækningaleg gildi, en taldi notkun mögulega í matvælum til sérstakra læknisfræðilegra nota undir eftirliti læknis. Í mörgum aðildarríkjum er NAC fyrst og fremst skráð sem lyf. Því má ekki fullyrða að NAC lækni, fyrirbyggi eða meðhöndli sjúkdóma þegar það er selt sem fæðubótarefni.
Hvað sýna rannsóknir?
Glútaþíon og andoxun. Efnafræðilega er vel þekkt að systein úr NAC nýtist við myndun glútaþíons. Þetta er grundvöllur læknisfræðilegrar notkunar NAC við parasetamóleitrun, þar sem NAC eykur glútaþíonbirgðir lifrar og hjálpar til við að hlutleysa eitrað niðurbrotsefni (NAPQI). Sú notkun er bráðameðferð á sjúkrahúsi og segir ekki til um gagnsemi almennrar inntöku hjá heilbrigðu fólki.
Öndunarfæri og slím. NAC hefur slímlosandi eiginleika. Cochrane-yfirlit (Poole o.fl., 2019) á slímlosandi efnum — þar á meðal NAC — hjá fólki með langvinna berkjubólgu eða langvinna lungnateppu (LLT) fann litla en tölfræðilega marktæka fækkun versnana og fjölda veikindadaga. Höfundar bentu á að nýrri rannsóknir sýndu minni ávinning en eldri, sem gæti bent til skekkju. Þetta á við klínísk sjúkdómstilfelli, ekki almenna heilsueflingu.
Lifur. Sterkustu gögnin um lifur varða bráða parasetamóleitrun, þar sem NAC dregur úr lifrarskaða og dánartíðni ef það er gefið tímanlega (Licata o.fl., 2022). Þetta er lyfjameðferð. Gögn um NAC sem fæðubótarefni til að „styðja lifur“ hjá heilbrigðu fólki eru ófullnægjandi.
Geðheilsutengdar rannsóknir. Nokkrar rannsóknir hafa skoðað NAC sem viðbót við hefðbundna meðferð. Safngreining (Zheng o.fl., 2018) á sex slembiröðuðum rannsóknum (701 þátttakandi) fann marktækan ávinning við geðklofa en ekki við geðhvörf eða þunglyndi. Gögnin eru fá, rannsóknir smáar og niðurstöður blandaðar. Þetta á við klínískar aðstæður og styður ekki notkun NAC sem fæðubótarefnis við geðrænum einkennum.
Öryggi
Þegar NAC er tekið um munn eru algengustu aukaverkanir tengdar meltingu, svo sem ógleði, uppköst, niðurgangur og óþægindi í maga. Ofnæmisviðbrögð eru þekkt, einkum við inngjöf í æð í læknismeðferð. NAC getur haft áhrif á blóðþynningu og önnur lyf, og fólk með astma eða sögu um sár í meltingarvegi ætti að sýna varúð. Þungaðar konur, konur með barn á brjósti og börn ættu ekki að nota NAC án samráðs við lækni. Ef þú tekur lyf eða ert með undirliggjandi sjúkdóm skaltu ráðfæra þig við lækni eða lyfjafræðing áður en þú notar NAC.
Hvernig er NAC tekið?
Í rannsóknum og fæðubótarefnum er NAC oftast tekið um munn, gjarnan á bilinu um 600–1200 mg á dag, stundum skipt í fleiri skammta. Áhættumat RIVM (2024) mælti með að hámark fyrir fullorðna sem fæðubótarefni væri um 1200 mg á dag, með lægri mörkum fyrir börn. Það eru ekki til opinberlega staðfest ráðlögð dagsgildi fyrir NAC sem næringarefni. Fylgdu ávallt leiðbeiningum á umbúðum og hafðu í huga að hærri skammtar jafngilda ekki meiri ávinningi.
Heimildir
- Poole P, Sathananthan K, Fortescue R (2019). Mucolytic agents versus placebo for chronic bronchitis or chronic obstructive pulmonary disease. Cochrane Database of Systematic Reviews. https://doi.org/10.1002/14651858.CD001287.pub6
- Zheng W, o.fl. (2018). N-acetylcysteine for major mental disorders: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Acta Psychiatrica Scandinavica. https://doi.org/10.1111/acps.12862
- Licata A, o.fl. (2022). N-Acetylcysteine for Preventing Acetaminophen-Induced Liver Injury: A Comprehensive Review. Frontiers in Pharmacology. https://doi.org/10.3389/fphar.2022.828565
- de Wit-Bos L, Zhao S (2024). Risk assessment of food supplements containing N-acetylcysteine (NAC). RIVM. https://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/2024-0086.pdf
