Cordyceps: hvað segja rannsóknir?

Fræðslugrein — ekki læknisráð. Fæðubótarefni koma ekki í stað fjölbreytts mataræðis.

Hvað er Cordyceps?

Cordyceps er ættkvísl sníkjusveppa sem vaxa á skordýrum. Tvær tegundir eru mest notaðar í fæðubótarefnum. Cordyceps sinensis (nú oft flokkaður sem Ophiocordyceps sinensis) er villtur háfjallasveppur frá Tíbet-hásléttunni og er dýr og torfenginn; í staðinn er víða notuð gerjuð stofnræktun sem kölluð er CS-4. Cordyceps militaris er aftur á móti ræktaður í iðnaði og inniheldur yfirleitt meira af cordycepini, sameind sem mikið af rannsóknaráhuganum beinist að. Þessar tegundir eru ekki eins að samsetningu, og niðurstöður um eina þeirra flytjast ekki sjálfkrafa yfir á hina.

Hvað má segja samkvæmt evrópskum reglum?

Matvælaöryggisstofnun Evrópu (EFSA) hefur ekki samþykkt neinar heilsufullyrðingar fyrir Cordyceps. Það þýðir að óheimilt er að markaðssetja sveppinn með fullyrðingum um að hann bæti þrek, dragi úr þreytu, styrki ónæmiskerfið eða hafi önnur tiltekin heilsuáhrif. Að auki geta ýmis Cordyceps-form og útdrættir fallið undir reglur um nýfæði (novel food) í ESB, þar sem sýna þarf fram á örugga neyslusögu eða fá sérstakt mat áður en varan er sett á markað. Staðan getur verið mismunandi eftir tegund, framleiðsluaðferð og formi vörunnar.

Hvað sýna rannsóknir?

Gögnin eru takmörkuð og misvísandi. Nokkrar litlar rannsóknir hafa skoðað æfingaþol. Í tvíblindri samanburðarrannsókn með 37 heilbrigðum eldri einstaklingum jókst hámarkssúrefnisupptaka (VO2max) og loftfirrður þröskuldur eftir sex vikna inntöku á 3 g af CS-4 á dag, á meðan ekkert breyttist í lyfleysuhópi. Ný slembiröðuð víxlrannsókn (2026) sýndi að stakur 1 g skammtur af C. militaris-útdrætti hækkaði súrefnisupptöku í hvíld og bætti viðbragðstíma eftir áreynslu, en hafði ekki áhrif á súrefnisupptöku við hámarksáreynslu.

Á móti kemur að rannsókn á vel þjálfuðum hjólreiðamönnum fann engan ávinning af CS-4 fyrir úthaldsgetu. Heildarmyndin bendir til þess að hugsanlegur ávinningur sé helst hjá eldri eða óþjálfuðum einstaklingum, en gögnin eru of fá og of smá til að draga sterkar ályktanir. Rannsóknir á þreytu og andoxunaráhrifum eru að miklu leyti litlar, blandaðar eða gerðar í tilraunaglösum og dýrum, og styðja ekki afdráttarlausar fullyrðingar hjá fólki.

Öryggi

Cordyceps þolist yfirleitt vel í rannsóknum til skamms tíma, og algengustu kvartanir eru vægar meltingartruflanir. Langtímaöryggi hjá mönnum er lítt rannsakað. Sérstakt áhyggjuefni er mengunarhætta: villtur C. sinensis getur tekið upp þungmálma úr jarðvegi og mælingar hafa sýnt arsen, blý og kadmíum í sumum sýnum, þótt áhættumat einnar rannsóknar teldi þau innan viðunandi marka við hóflega neyslu. Gæði og hreinleiki fæðubótarefna eru breytileg milli framleiðenda. Fólk sem tekur blóðþynningarlyf, ónæmisbælandi lyf, er með sjálfsofnæmissjúkdóma, þungaðar konur og konur með barn á brjósti ættu að ræða við lækni áður en neysla hefst.

Hvernig er Cordyceps tekið?

Í rannsóknum hafa skammtar oft verið á bilinu 1–3 g á dag af gerjuðu dufti (CS-4) eða stöðluðum útdrætti, teknir með mat. Ekki er til opinberlega staðfestur ráðlagður dagskammtur, og styrkur virkra efna (t.d. cordycepins og betaglúkana) er mjög breytilegur eftir tegund og vöru. Þar sem gæðaeftirlit er misjafnt er skynsamlegt að velja vörur frá framleiðendum sem birta greiningar á innihaldi og mengunarefnum.

Heimildir

1. Chen S, o.fl. (2010). Effect of CS-4 (Cordyceps sinensis) on exercise performance in healthy older subjects: a double-blind trial. Chinese Journal of Integrative Medicine. https://link.springer.com/article/10.1007/BF02836405
2. Cordyceps militaris chemical constituents and pharmacology (yfirlit). PMC. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8622900/
3. Acute Cordyceps militaris supplementation and exercise (2026). PLOS ONE. https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0351725
4. Parcell AC, o.fl. (2004). Cordyceps Cs-4 does not improve endurance exercise performance in cyclists. Int J Sport Nutr Exerc Metab. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15118196/
5. Heavy metals in Cordyceps sinensis: risk assessment. Chinese Medicine. https://cmjournal.biomedcentral.com/articles/10.1186/s13020-018-0196-7