Fræðslugrein — ekki læknisráð. Fæðubótarefni koma ekki í stað fjölbreytts mataræðis.
Hvað er astaxanthín?
Astaxanthín er rautt-appelsínugult litarefni af flokki karótenóíða, nánar tiltekið svokallað xantófýll. Það myndast einkum í smáþörungnum Haematococcus pluvialis, sem safnar efninu upp þegar hann verður fyrir álagi, til dæmis af sólarljósi eða næringarskorti. Astaxanthín gefur einnig laxfiskum (laxi, silungi), rækju, krabbadýrum og krill sinn rauðbleika lit — en þessi dýr framleiða efnið ekki sjálf, heldur fá það úr fæðu. Í fæðubótarefnum er astaxanthín oftast unnið úr H. pluvialis þörungnum, en einnig er til efnasmíðað astaxanthín sem einkum er notað í fóður.
Í tilraunaglasi mælist astaxanthín sem öflugt andoxunarefni. Markaðsfullyrðingar á borð við að það sé „6000-falt öflugra en C-vítamín“ eiga rætur í slíkum efnafræðilegum mælingum við tilteknar aðstæður og segja lítið til um áhrif í mannslíkamanum. Rétt er að túlka slíkar tölur með varúð.
Hvað má segja samkvæmt evrópskum reglum?
Innan Evrópusambandsins og EES má aðeins nota heilsufullyrðingar sem hafa verið metnar og samþykktar. Matvælaöryggisstofnun Evrópu (EFSA) hefur ekki samþykkt neinar heilsufullyrðingar fyrir astaxanthín. Það þýðir að óheimilt er að fullyrða að efnið lækni, fyrirbyggi eða meðhöndli sjúkdóma, eða bæti tiltekna líkamsstarfsemi.
Hins vegar hefur EFSA metið öryggi astaxanthíns sem nýfæðis (novel food) í fæðubótarefnum. Í áliti frá 2020 setti stofnunin viðmiðunargildi fyrir ásættanlega daglega inntöku (ADI) upp á 0,2 mg á hvert kíló líkamsþyngdar á dag. Fyrir fullorðinn einstakling um 70 kg samsvarar það um 14 mg á dag. EFSA taldi 8 mg á dag úr fæðubótarefnum öruggt fyrir fullorðna, en benti á að sama magn geti farið yfir ADI-gildið hjá börnum og yngri aldurshópum.
Hvað sýna rannsóknir?
Gögnin eru að stórum hluta takmörkuð, byggð á fáum og oft litlum rannsóknum. Á sviði húðar bendir kerfisbundin yfirlitsgrein og safngreining (Nutrients, 2021) til að inntaka astaxanthíns geti bætt rakastig húðar (p = 0,03) og teygjanleika (p = 0,009), en marktæk minnkun á hrukkudýpt kom ekki fram (p = 0,11). Höfundar undirstrikuðu að úrtök voru smá, þátttakendur einkum heilbrigðar japanskar konur og að hætta á hlutdrægni og hagsmunatengslum var til staðar.
Varðandi oxunálag og bólgu bendir kerfisbundin yfirlitsgrein til að astaxanthín geti lækkað bólgu- og oxunarmerki og styrkt andoxunarvarnir, en áhrifin virtust mest hjá fólki með efnaskiptaröskun fremur en hjá heilbrigðum. Höfundar kölluðu eftir betur hönnuðum rannsóknum til að staðfesta skammta og verkun. Á sviði æfinga hefur safngreining skoðað áhrif á íþróttamenn, en niðurstöður eru misvísandi og takmarkaðar. Fyrir augnþreytu (t.d. við skjánotkun) eru til nokkrar smáar slembirannsóknir, en gögnin nægja ekki til afgerandi ályktana.
Öryggi
Í rannsóknum hefur astaxanthín almennt þolast vel og fáar alvarlegar aukaverkanir verið skráðar við venjulega skammta. Þar sem um litarefni er að ræða getur mjög há inntaka fræðilega gefið húð rauðleitari blæ. Langtímagögn eru takmörkuð. Fólk sem tekur blóðþynningarlyf, er þungað eða með barn á brjósti, eða er á öðrum lyfjum ætti að ráðfæra sig við lækni eða lyfjafræðing áður en það hefur notkun, enda liggja ekki fyrir nægileg gögn fyrir þessa hópa.
Hvernig er astaxanthín tekið?
Astaxanthín í fæðubótarefnum er oftast selt í skömmtum á bilinu 4–12 mg á dag. Þar sem efnið er fituleysanlegt eykst upptaka þess þegar það er tekið með máltíð sem inniheldur fitu. Hafa ber í huga að hærri skammtar jafngilda ekki endilega meiri ávinningi, og rannsóknargögn styðja ekki tiltekinn „besta“ skammt.
Svið þar sem gögn eru enn ófullnægjandi eru meðal annars langtímaáhrif, hjarta- og æðaheilsa, augnheilsa, vitræn geta og ákjósanlegir skammtar. Astaxanthín er andoxunarefni með áhugaverðar vísbendingar á nokkrum sviðum, en frekari stórar og vandaðar rannsóknir þarf til að draga styrkari ályktanir.
Heimildir
- EFSA (2020). Safety of astaxanthin for its use as a novel food in food supplements. EFSA Journal. https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.2903/j.efsa.2020.5993
- Zhou X. o.fl. (2021). Systematic Review and Meta-Analysis on the Effects of Astaxanthin on Human Skin Ageing. Nutrients 13(9):2917. https://www.mdpi.com/2072-6643/13/9/2917
- The Role of Astaxanthin as an Antioxidant and Anti-Inflammatory Agent in Human Health: A Systematic Review. Int. J. Mol. Sci. https://www.mdpi.com/1422-0067/27/2/700
- Effect of astaxanthin on physical activity factors, lipid profile, inflammatory markers, and antioxidants indices in athletic men: A systematic review and meta-analysis. Journal of Functional Foods. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1756464624004791
